Doğal ve Yapay Işık-Ses Kaynakları Oyunu - Ay Neden Işık Kaynağı Değildir?

Doğal ve Yapay Işık-Ses Kaynakları, üçüncü sınıf öğrencilerinin çevresindeki ışık ve ses kaynaklarını doğal ve yapay olarak ayırdığı bir fen bilimleri oyunudur. Üç konu vardır: ışık kaynakları, ses kaynakları ve kaynak mı yoksa yansıma mı. Üçüncü konu doğrudan en sık görülen yanılgının üstüne kuruludur: Ay parlak görünür ama kendi ışığı yoktur.

Öğrenme Hedefleri

MEB Fen Bilimleri üçüncü sınıf ışık ve ses ünitesinin kazanımını hedefler: çevredeki ışık ve ses kaynaklarını doğal ve yapay olarak sınıflandırma. Sitedeki Işık ve Gölge oyunu ışığın yayılmasını ve gölgenin boyunu çalıştırır, Sesin Özellikleri oyunu ise sesin şiddetini ve inceliğini ölçer; ikisi de ışığın ve sesin davranışına bakar, kaynağın kendisini hiç sormaz. Doğal ve yapay ayrımı bu ünitenin ilk adımıdır ve dördüncü sınıftaki aydınlatma teknolojileri, ışık kirliliği ve ses yalıtımı konuları bu ayrımın üstüne kurulur.

Nasıl Oynanır?

Konu ve zorluk seçilir: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki soru getirir. Ekranda bir kaynak belirir ve altındaki iki kutudan doğru olanına dokunulur. Işık Kaynakları konusunda Güneş, yıldızlar, şimşek ve ateş böceği ile mum, el feneri, sokak lambası ve havai fişek karşılaştırılır. Ses Kaynakları konusunda kuş cıvıltısı, gök gürültüsü ve dalga sesi ile korna, okul zili ve davul ayrılır. Kaynak mı Yansıma mı konusunda soru değişir: bu varlık kendi ışığını üretiyor mu, yoksa başka bir ışığı mı yansıtıyor? Karışık konusu üç ekseni birden getirir ve soru metni her seferinde hangi ayrımın sorulduğunu söyler. Her cevaptan sonra gelen kısa açıklama gerekçeyi de verir.

Bu Oyun Neden Faydalı?

Bu kazanımda iki ayrı kısayol aynı anda iş başındadır ve ikisi de sınıfta çoğu zaman fark edilmez. Birincisi ışığın kaynağıyla yansımasının karıştırılmasıdır. Çocuk parlayan her şeyi ışık kaynağı sayar; Ay bunun en bilinen örneğidir ama tek örneği değildir. Ayna, kar örtüsü, gümüş bir kaşık, cam bir pencere ve yol kenarındaki reflektör de parlak görünür, oysa hiçbiri ışık üretmez. Hepsinin ortak yanı şudur: karanlık bir odada hiçbiri parlamaz. Oyunun üçüncü konusu tam olarak bu ölçüyü kurar ve soruyu doğal-yapay ekseninden ayırır, çünkü Ay doğal mıdır sorusu ile Ay ışık kaynağı mıdır sorusunun cevapları farklıdır ve ikisi tek bir kutu takımına sığmaz. İkinci kısayol doğal sözcüğünün kendisindedir. Çocuk doğal olmayı doğada bulunmak diye anlar, bu yüzden ateş doğada da çıktığına göre kibriti ve çakmağı da doğal sayar. Oysa ayrımın ölçüsü nesnenin nerede bulunduğu değil, insan yapımı olup olmadığıdır. Banka bu yüzden aynı olayın iki yüzünü yan yana getirir: şimşek doğaldır ama kibrit alevi yapaydır, rüzgârın uğultusu doğaldır ama düdük sesi yapaydır. Üçüncü bir ayrım ses tarafında durur ve çocuğun bir başka kısayoluyla çelişir: insanla ilgili olan her şey yapay sanılır, oysa insan sesi doğal bir ses kaynağıdır. Sebebi açıktır; ses insanın kendi ses telinden çıkar, yapılmış bir araçtan değil. Aynı ölçü davulda tersine işler: davulu insan çalar ama sesi çıkaran şey insan yapımı bir araçtır, bu yüzden davulun sesi yapaydır. Öğretmen için değerli olan taraf, bu üç ayrımın hiçbirinin ezberle çözülememesidir. Çocuk her soruda aynı iki soruyu kendine sormak zorunda kalır: bu ışığı kim üretiyor ve bu nesneyi kim yaptı?

Müfredat Uyumu

Işık kaynakları: doğal kaynaklar (Güneş, yıldızlar, şimşek, ateş böceği, lav, kuzey ışıkları, kayan yıldız) ve yapay kaynaklar (mum, el feneri, sokak lambası, ampul, araba farı, kibrit, havai fişek, ekran). Ses kaynakları: doğal kaynaklar (kuş sesi, gök gürültüsü, dalga, rüzgâr, insan sesi, arı vızıltısı, şelale, hayvan sesleri) ve yapay kaynaklar (korna, zil, davul, telefon, matkap, düdük, siren, piyano). Işık kaynağı ile yansıtıcı yüzey ayrımı: Ay, ayna, kar, metal yüzey, cam, su yüzeyi ve reflektörün kendi ışığı olmaması. Doğal olmanın ölçüsünün insan yapımı olup olmamak olması. İlkokul üçüncü ve dördüncü sınıf fen bilimleri ışık ve ses konusuyla uyumludur.

Öğretmenler İçin İpuçları

Tur öncesi sınıfın ışıklarını kapatıp perdeyi çekin ve iki nesneyi yan yana koyun: yanan bir el feneri ile bir ayna. Hangisinin parladığını sorun, sonra el fenerini kapatın. Aynanın da söndüğünü gören sınıf Ay sorusunu artık kendi başına cevaplar. Ay için gökyüzü fotoğrafı yerine basit bir model kurun: bir top ile el feneri, karanlık sınıfta yeterlidir. Doğal ve yapay ayrımını kurarken tahtayı ikiye bölmeyin, tek soru yazdırın: bunu kim yaptı? Kibrit ile şimşeği yan yana koyup aynı soruyu iki kez sorun. İnsan sesi maddesine geldiğinizde sınıfa önce oylama yaptırın; çoğunluk yapay der ve asıl ders orada başlar. Davulu hemen ardından sorun, ayrımın ölçüsü iki örnek arasında netleşir. Turdan sonra her öğrenciden evinden ve okul bahçesinden ikişer doğal, ikişer yapay kaynak listelemesini isteyin; listeler karşılaştırıldığında tartışmalı olanlar sınıf tartışmasının konusu olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Ay bir ışık kaynağı mıdır?

Hayır. Ay parlak görünür ama kendi ışığını üretmez; Güneş’ten aldığı ışığı yansıtır. Güneş olmasaydı Ay’ı hiç göremezdik. Işık kaynağı olmanın ölçüsü parlamak değil, ışığı kendisinin üretmesidir.

Doğal ışık kaynakları nelerdir?

Güneş, yıldızlar, şimşek, ateş böceği, volkandan akan lav, derin denizdeki fener balığı, kutup ışıkları ve kayan yıldızlar. Ortak yanları insan yapımı olmamaları ve kendi ışıklarını üretmeleridir.

Ateş doğal mıdır yoksa yapay mı?

İkisi de olabilir; ölçü ateşin nerede çıktığı değil, kaynağın kim tarafından yapıldığıdır. Yıldırımın tutuşturduğu bir alev doğaldır, ama kibrit, çakmak ve mum insan yapımıdır ve yapay sayılır.

İnsan sesi doğal mı yapay mıdır?

Doğaldır. Konuşma sesi insanın kendi ses telinden çıkar, yapılmış bir araçtan değil. Buna karşılık davul, piyano ve düdük insan yapımı araçlardır; onların sesi yapay sayılır.

Ayna ile lamba arasındaki fark nedir?

Lamba ışığı üretir, ayna yalnızca yansıtır. Bunu anlamanın en kolay yolu karanlık bir odadır: lamba tek başına aydınlatır, ayna ise hiç parlamaz. Kar, cam, su yüzeyi ve metal kaşık da aynı gruptadır.

Yapay ses kaynaklarına örnek verir misiniz?

Araba kornası, okul zili, telefon zili, ambulans sireni, matkap, düdük, davul ve piyano. Hepsi insanın yaptığı araçlardır. Kuş cıvıltısı, gök gürültüsü, dalga ve rüzgâr sesi ise doğaldır.

Ders: Fen Bilimleri | Seviye: 3. - 4. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Fen Bilimleri Oyunları (34 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Fen Bilimleri Oyunları