Isı ve Hâl Değişimi - Erime, Donma, Buharlaşma, Yoğuşma

Isı ve Hâl Değişimi, beşinci sınıf öğrencilerinin maddenin hâl değişimlerini günlük hayattan örneklerle tanımasını sağlayan bir fen bilimleri oyunudur. Ekranda bir olay belirir — buzluktaki suyun donması, banyo aynasının buğulanması, ipteki çamaşırların kuruması — ve öğrenci bu olayın hangi hâl değişimi olduğunu seçer. İkinci konuda aynı olaylar bir basamak yukarıdan sorulur: maddenin bu değişim sırasında ısı alıp almadığı. Oyun akıllı tahtada iki oyunculu oynanır, kurulum ve kayıt gerektirmez.

Öğrenme Hedefleri

MEB beşinci sınıf 5.4 kazanımları doğrultusunda erime, donma, buharlaşma ve yoğuşma olaylarını ayırt etmeyi; bu değişimlerin ısı alışverişiyle gerçekleştiğini ve hangi değişimde maddenin ısı aldığını, hangisinde ısı verdiğini kavramayı hedefler. Asıl kazanım, hâl değişimini maddenin bir özelliği değil, ısıyla olan bir olay olarak görmektir.

Nasıl Oynanır?

Ayarlardan konu ve zorluk seçilir. Hâl Değişimi konusunda ekranın altında dört kova bulunur: Erime, Donma, Buharlaşma ve Yoğuşma. Isı Alır mı, Verir mi konusunda ise iki kova vardır. Yukarıda beliren olayı okuyup doğru kovaya yerleştirirsiniz. Zorluk soru sayısını belirler: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki olay. Her cevaptan sonra kısa bir açıklama görünür ve olayın neden o hâl değişimi olduğu anlatılır.

Yazdırılabilir Çalışma Yaprağı

Isı ve Hâl Değişimi çalışma yaprağını indir (PDF)

Tüm PDF ödevleri ve çalışma yaprakları

Bu Oyun Neden Faydalı?

Öğrenciler erime ile donmayı genelde ayırt eder ama yoğuşmayı çoğu zaman tanıyamaz; soğuk bardağın dışındaki suyun bardaktan sızdığını sanan çok olur. Bu oyun yoğuşmayı beş farklı sahneyle çalıştırır: bardak, ayna, araba camı, çiy taneleri ve bulut. Sahneler bilerek tanıdık seçilmiştir, çünkü hâl değişimi laboratuvarda değil evde ve sokakta görülen bir şeydir. Isı Alır mı konusu ise ilk konunun üstüne kurulur: bir olayın ısı alıp almadığı, o olayın hangi hâl değişimi olduğu bilinmeden çıkarılamaz. Böylece ikinci konu birincinin gerçekten öğrenilip öğrenilmediğini ölçer. Oyun aynı zamanda Maddenin Halleri oyunundan farklı bir şey sorar: orada madde sınıflandırılır, burada olay sınıflandırılır. Buz bir katıdır; buzun erimesi ise bir hâl değişimidir.

Müfredat Uyumu

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli FB.5.5.2 ısı ve sıcaklık kavramlarını karşılaştırma, FB.5.5.3 farklı sıcaklıktaki aynı tür sıvılar arasında ısı alışverişini yorumlama ve FB.5.5.4 hâl değişimine yönelik gözlemle ilişkilidir. Oyun kavram ayrımı, termometre ölçeği ve ısı akışı alıştırmaları sunar; gerçek deney tasarımı ve ölçüm kaydı öğretmenle ayrıca yürütülür.

Öğretmenler İçin İpuçları

Oyundan önce sınıfa soğuk bir su bardağı koyup birkaç dakika bekletin; dışı terlediğinde "bu su nereden geldi?" diye sorun. Cevap "bardaktan sızdı" ise yoğuşma konusu tam olarak orada başlar. Hâl Değişimi konusunu bir derste, Isı Alır mı konusunu bir sonraki derste açın: ikincisi birincinin üstüne kuruluyor ve aynı derste verilirse öğrenci iki soruyu birbirine karıştırır. Yanlış cevaplardan sonra çıkan açıklamayı sesli okutmak, özellikle buharlaşma ile yoğuşmanın birbirinin tersi olduğunu görmelerini sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu oyun Maddenin Halleri oyunundan farklı mı?

Evet. Maddenin Halleri oyunu bir maddeyi katı, sıvı veya gaz olarak sınıflandırır. Bu oyun ise bir olayı sınıflandırır: buz katıdır, ama buzun erimesi bir hâl değişimidir. İkisi komşu kazanımlardır; bu oyun diğerinin üstüne gelir.

Yoğuşma ile buharlaşma neden karıştırılıyor?

İkisi de su buharıyla ilgilidir ama yönleri terstir. Buharlaşmada sıvı gaza dönüşür ve madde ısı alır; yoğuşmada gaz sıvıya dönüşür ve madde ısı verir. Oyun her ikisinden de beş örnek sorarak bu yön farkını çalıştırır.

Kaç soru var ve sorular tekrar ediyor mu?

Hâl Değişimi bankasında yirmi, Isı Alışverişi bankasında on dört olay vardır. Her turda olaylar kovalara dengeli dağıtılarak rastgele seçilir; bir turda aynı olay iki kez gelmez.

Hangi sınıf için uygundur?

Beşinci sınıf için hazırlanmıştır. Hâl değişimi ve ısı alışverişi MEB fen bilimleri programında beşinci sınıfta işlenir.

Termometrede bütün küçük çizgiler bir derece mi?

Hayır. Soruda her küçük aralığın değeri belirtilir. Bankada bir, iki ve beş derecelik aralıklar vardır. Çizgilerin üzerindeki sayılarla sıvının tepesinin konumu birlikte okunur.

Isı, Sıcaklık ve Ölçüm

Isı mı, Sıcaklık mı? konusu aktarılmış enerjiyle termometrede okunan ölçümü ayırır. Isı için joule veya kalori, sıcaklık için derece Celsius kullanılır. Termometre Okuma konusunda küçük çizgilerin aralığı değişir; her çizgiyi bir derece sanmak bazı sorularda yanlış sonuca götürür. Göstergeye en yakın sayılı çizgiden başlayıp aralıkları sayın.

Sıvılar Arasında Isı Akışı konusunda iki kapta aynı tür sıvı, yani su vardır. Başlangıç sıcaklıkları verilir ve dışarıyla ısı alışverişi olmadığı belirtilir. Isı sıcak sudan soğuk suya akar; eşit sıcaklıkta net akış yoktur. Sıvı miktarları verilmediği için son sıcaklığın tam değeri hesaplatılmaz. Bu üç konu hâl değişimi ve genleşmeden ayrı seçilir; yalıtım tasarımı burada tekrar edilmez.

Ders: Fen Bilimleri | Seviye: 5. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Fen Bilimleri Oyunları (44 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Fen Bilimleri Oyunları