Maddenin Nitelikleri Oyunu - Yüzme, Batma, Sertlik ve Esneklik

Maddenin Nitelikleri, üçüncü sınıf öğrencilerinin çevresindeki maddeleri duyu organlarıyla algılanabilen özelliklerine göre nitelediği bir fen bilimleri oyunudur. Dört konu vardır: suda yüzen ve batan maddeler, suyu çeken ve çekmeyen maddeler, sert ve yumuşak maddeler, esnek ve kırılgan maddeler. Her soruda bir nesne gelir ve doğru kutuya gönderilir.

Öğrenme Hedefleri

MEB Fen Bilimleri üçüncü sınıf madde ünitesinin kazanımını hedefler: maddeleri sertlik, yumuşaklık, esneklik, kırılganlık, suda yüzme ve batma, suyu çekme ve çekmeme gibi gözlenebilir özelliklerine göre niteleme. Sitedeki Maddenin Halleri oyunu maddenin katı, sıvı ve gaz olma durumunu çalıştırır; bu oyun bambaşka bir eksendedir. Bir madde katı olduğu hâlde yüzebilir de batabilir de, esnek de kırılgan da olabilir; hâl bu soruların hiçbirini cevaplamaz. Dördüncü ve beşinci sınıfta gelecek olan maddenin ölçülebilir özellikleri ve karışımları konuları da bu gözlem alışkanlığının üstüne kurulur.

Nasıl Oynanır?

Konu ve zorluk seçilir: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki soru getirir. Ekranda bir nesne belirir ve altındaki iki kutudan doğru olanına dokunulur. Suda Yüzen ve Batan konusunda kütük, mantar tıpa, çivi ve bilye gibi nesneler suya bırakılır. Suyu Çeken ve Çekmeyen konusunda üzerine su döküldüğünde ne olacağı sorulur. Sert ve Yumuşak konusunda nesneye parmakla bastırıldığında ne hissedileceği, Esnek ve Kırılgan konusunda ise çekildiğinde ya da büküldüğünde ne olacağı sorulur. Karışık konusu dört ekseni birden getirir ve soru metni her seferinde hangi özelliğin sorulduğunu söyler. Her cevaptan sonra gelen kısa açıklama, o nesnenin neden o kutuya girdiğini anlatır.

Bu Oyun Neden Faydalı?

Çocuk suda yüzmeyi neredeyse her zaman ağırlığa bağlar: ağır olan batar, hafif olan yüzer. Kural sınıfta sorulan ilk üç örnekte işe yarar ve tam bu yüzden tehlikelidir, çünkü yanlış olduğu ancak aykırı örnekte görünür. Oyunun bankası bu yüzden iki yönü birden taşır. Bir yanda ağır ya da büyük oldukları hâlde yüzen nesneler vardır: kalın bir odun kütüğü, ağzı kapalı boş bir plastik şişe, buz küpü. Öbür yanda küçük ve hafif oldukları hâlde batan nesneler vardır: madeni para, toplu iğne, cam bilye, çakıl taşı. Yalnız birincisi konsaydı çocuk eski ezberi bırakıp yenisini kurardı: küçükse yüzer. İki yön birlikte sorulduğunda geriye tek bir açıklama kalır, o da maddenin kendisidir. Aynı dikkat ikinci bir ayrımda da gereklidir: sert olmak ile kırılgan olmak aynı şey değildir. Cam hem serttir hem kırılgandır, tahta serttir ama kırılgan değildir, sünger yumuşaktır ve esnektir. Bu yüzden iki eksen oyunda ayrı konular hâlinde durur ve hiçbir soruda sert ile kırılgan aynı kutularda karşılaşmaz; karşılaşsaydı cam için iki cevap birden savunulabilir olurdu ve soru kendi sorusunu yok ederdi. Oyunun bir başka bilinçli yanı, aynı nesnenin birden çok konuda geçmesidir. Sünger üç ekseni birden taşır: suyu çeker, yumuşaktır ve esnektir. Bu bir tekrar değil, kazanımın kendisidir; çocuktan istenen şey nesneyi tek bir kutuya koymak değil, aynı nesneyi farklı özelliklerle nitelemektir. Bazı açıklamalar bir adım daha atar ve niteliğin koşullara bağlı olabileceğini söyler: kuru sünger yüzer ama suyu çekip gözenekleri dolduğunda batabilir, kabuklu portakal yüzer ama soyulunca batar, kuru spagetti kırılgandır ama haşlanınca yumuşar. Öğretmen için değerli olan taraf budur: nitelik nesnenin adına yapışmış bir etiket değil, ölçülen ve koşullara göre değişebilen bir gözlemdir.

Müfredat Uyumu

Suda yüzme ve batma: maddenin sudan hafif ya da ağır olması, boyut ve ağırlığın belirleyici olmaması, içindeki hava boşluklarının etkisi, buzun yüzmesi, biçim değişince davranışın değişmesi. Suyu çekme ve çekmeme: gözenekli maddeler (sünger, kâğıt, pamuk, kumaş, toprak, tebeşir), gözeneksiz maddeler (cam, plastik, metal, naylon, sırlı seramik), günlük hayatta kullanım gerekçeleri. Sertlik ve yumuşaklık: bastırıldığında biçim değiştirme, aynı maddenin hâline göre değişen sertliği. Esneklik ve kırılganlık: zorlandığında eski biçimine dönme, zorlandığında parçalanma, ıslaklık ve kuruluğun kırılganlığa etkisi. İlkokul üçüncü ve dördüncü sınıf fen bilimleri madde ve doğası konusuyla uyumludur.

Öğretmenler İçin İpuçları

Tur öncesi sınıfa şeffaf bir kap su koyun ve iki nesne gösterin: küçük bir çakıl taşı ile büyük bir tahta parçası. Hangisinin batacağını oylatın, sonra deneyin. Çoğu sınıf büyük olanı bekler ve asıl ders tam orada başlar. Ağzı kapalı boş şişeyi önce suya bırakın, sonra içini doldurup yeniden bırakın; aynı nesnenin iki farklı davranışı hava kavramını tek deneyde açıklar. Suyu çekme konusuna geçmeden önce bir sünger ile bir naylon poşete aynı miktarda su dökün ve farkı gözlemletin. Sert ile kırılgan ayrımını cam üzerinden kurun: sınıfa camın hem sert hem kırılgan olduğunu, tahtanın ise sert ama kırılgan olmadığını söyletin. Esneklik için bir lastik bant ile kuru bir spagetti çubuğunu yan yana koydurup ikisini de bükün. Tur sırasında karışık konuyu seçerseniz soru metnini yüksek sesle okutun; hangi özelliğin sorulduğunu fark etmek de kazanımın bir parçasıdır. Turdan sonra her öğrenciden sırasındaki üç nesneyi seçip dört özellik bakımından nitelemesini isteyin.

Sıkça Sorulan Sorular

Bir maddenin suda yüzmesini ne belirler?

Maddenin sudan hafif mi ağır mı olduğu belirler; büyüklüğü ya da ağırlığı tek başına belirlemez. Kocaman bir odun kütüğü yüzerken avuç içine sığan bir çakıl taşı batar, çünkü tahta sudan hafif, taş ise sudan ağır bir maddedir.

Buz neden suyun üstünde kalır?

Su donarken genleşir, yani aynı miktar su buz hâline geldiğinde daha fazla yer kaplar. Böylece buz sudan hafif olur ve yüzer. Bu yüzden göller kışın üstten donar.

Sert olmak ile kırılgan olmak aynı şey midir?

Hayır. Sertlik, bastırıldığında biçim değiştirmemektir; kırılganlık ise zorlandığında parçalara ayrılmaktır. Cam hem serttir hem kırılgandır, ama tahta serttir ve kırılgan değildir. Bir madde sert olmadan da kırılgan olabilir, örneğin kuru bir yaprak.

Hangi maddeler suyu çeker?

Yapısında küçük boşluklar, yani gözenekler bulunan maddeler suyu çeker: sünger, kâğıt, pamuk, kumaş, toprak ve tebeşir. Cam, plastik, metal ve naylon gibi gözeneksiz maddelerde su yüzeyde kalır ve akıp gider.

Esnek madde ne demektir?

Çekildiğinde ya da büküldüğünde biçimi değişen, bırakıldığında eski hâline dönen maddedir. Lastik bant, yay, balon ve sünger esnektir. Oyun hamuru da biçim değiştirir ama eski hâline dönmez, bu yüzden esnek değil yumuşaktır.

Aynı madde her zaman aynı özelliği gösterir mi?

Her zaman değil. Kuru sünger yüzer, suyu çekip gözenekleri dolunca batabilir. Kabuklu portakal yüzer, soyulunca batar. Kuru spagetti kırılgandır, haşlanınca yumuşar. Nitelik nesnenin adına yapışmış bir etiket değil, o andaki durumunun gözlemidir.

Ders: Fen Bilimleri | Seviye: 3. - 4. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Fen Bilimleri Oyunları (34 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Fen Bilimleri Oyunları