Noktalama İşaretleri Oyunu - Kesme, Tırnak ve Konuşma Çizgisi

Noktalama İşaretleri Dedektifi, ikinci sınıftan beşinci sınıfa kadar öğrencilerin sekiz noktalama işaretini işlevine uygun kullandığı bir Türkçe oyunudur: kesme işareti, tırnak işareti, iki nokta, konuşma çizgisi, kısa çizgi, üç nokta, yay ayraç ve eğik çizgi. Dört konu vardır ve her konu bir işaret ailesini çalıştırır.

Öğrenme Hedefleri

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Türkçe programının noktalama çıktılarını hedefler. İkinci sınıfta "Yazılarında noktalama işaretlerini (nokta, kesme işareti, virgül, iki nokta, ünlem, tırnak işareti, soru işareti, kısa çizgi) kuralına uygun kullanır" (T.Y.2.3.ğ) ve satır sonuna sığmayan sözcükleri kuralına uygun yazma (T.Y.2.3.g). Üçüncü sınıfta liste on iki işarete çıkar ve konuşma çizgisi, yay ayraç, üç nokta ile eğik çizgi eklenir (T.Y.3.3.g); kısaltmalara gelen ekler için "Kısaltmalara gelen ekleri kuralına uygun yazar" (T.Y.3.3.d); okuma tarafında "Okuduğu metindeki noktalama işaretlerinin içerikle ilişkisini belirler" (T.O.3.3.e). Dördüncü sınıf 2027-28 öğretim yılına kadar 2018 programında olduğu için orada kod verilmez; dördüncü ve beşinci sınıfta oyun tekrar ve pekiştirme için kullanılır. Sitedeki Noktalama Tamircisi oyunu cümledeki eksik işareti tamamlatır ama bankasında yalnız dört işaret vardır: nokta, virgül, ünlem ve soru işareti. Bu oyun bilerek o dördünü hiç sormaz ve yalnız orada bulunmayan sekiz işareti çalıştırır. İki oyun birlikte programdaki on iki işaretin tamamını kapsar; ayrı ayrı ise hiçbiri tek başına yetmez.

Nasıl Oynanır?

Konu ve zorluk seçilir: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki soru getirir. Ekranda bir cümle ya da kısa bir konuşma belirir; bazı sorularda boşluk, bazılarında ise yanlış yazılmış bir kullanım vardır. Konuşma Çizgisi ve İki Nokta konusunda karşılıklı konuşmaların yazımı çalışılır. Tırnak İşareti konusunda aktarılan sözler, kitap ve şiir adları işlenir. Kesme İşareti konusunda özel adlara, sayılara ve kısaltmalara gelen eklerin nasıl yazılacağı sorulur; kısaltma sorularında ekin kısaltmanın okunuşuna uyması da sınanır (TDK’ye mi TDK’ya mı?). Kısa Çizgi, Üç Nokta, Yay Ayraç, Eğik Çizgi konusunda satır sonunda sözcük bölme, yarım bırakılan cümle, açıklama ve adres yazımı çalışılır. Her cevaptan sonra gelen kısa açıklama, kuralı ve neden öyle olduğunu söyler.

Bu Oyun Neden Faydalı?

Noktalama işaretleri arasında en çok yanlış yazılanı kesme işaretidir ve sebebi eksik öğrenilmiş bir kuraldır. Çocuğa çoğu zaman şu söylenir: özel adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Kural yarım olduğu için sonuç şudur: çocuk özel ada gelen her eki ayırmaya başlar ve Türkçe sözcüğünü Türk’çe, Ankaralı sözcüğünü Ankara’lı diye yazar. Kuralın tamamı ise şöyledir: yalnızca çekim ekleri ayrılır, yapım ekleri ayrılmaz. Ayrımın sebebi de anlaşılırdır; yapım eki yeni bir sözcük türetir ve o yeni sözcük artık kendi başına bir kelimedir. Oyunun bankası bu yüzden iki yönü birden taşır. Bir yanda ayrılması gerekenler vardır: Ankara’ya, Ali’nin, Türkiye’nin, 2026’da, TBMM’ye. Öbür yanda ayrılmaması gerekenler vardır: Türkçe, Ankaralı, Avrupalı, Türklük. Yalnız birinci grup konsaydı çocuk mevcut ezberini pekiştirirdi; yalnız ikinci grup konsaydı bu kez tersini öğrenirdi. Bir üçüncü kural da bankada durur ve sık atlanır: kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz, Türk Dil Kurumuna diye yazılır. İkinci mesele aktarılan sözlerdedir. Tırnak işareti ve konuşma çizgisi aynı işi görür, ikisi de birinin sözünün aynen aktarıldığını söyler. Aralarındaki fark yerdedir: konuşma çizgisi karşılıklı konuşmalarda satır başında, tırnak ise cümlenin içinde kullanılır. Aynı sözde ikisi birden kullanılmaz. Çocuklar çoğu zaman ikisini üst üste bindirir ve konuşma çizgisinden sonra bir de tırnak açar. Oyunda bu iki işaretin sorulduğu her soruda öteki de seçeneklerin arasında durur; yanılgının karşılığı şıklarda bulunmazsa, yanılgısı olan çocuk eleyerek doğruyu bulur ve hatası öğretmene hiç görünmez. Üçüncü olarak iki noktanın iki ayrı işi ayrı ayrı çalışılır: aktarılan sözü başlatmak ve sayılacak örnekleri açmak. Çocuk iki noktayı genellikle atlar ya da yerine virgül koyar, çünkü onu bir işaret değil bir süs sanır. Son olarak kısa çizgi ile konuşma çizgisi karıştırılır: ikisi de yatay bir çizgidir ama kısa çizgi satır sonunda bölünen sözcükte ve "ile, arasında" anlamında (Ankara-İstanbul treni, 09.00-18.00) kullanılır, konuşma çizgisi ise yalnız karşılıklı konuşmada satır başında. Bu yüzden kısa çizgi sorularında konuşma çizgisi de seçenekler arasında durur. Satır sonu sorularında ikinci tuzak hece sınırıdır: sözcük yalnız heceden bölünür, kele-bek doğrudur, kel-ebek yanlıştır.

Müfredat Uyumu

Hangi konu hangi sınıfa uygun: İkinci sınıfın noktalama listesinde kesme işareti, iki nokta, tırnak işareti ve kısa çizgi vardır (T.Y.2.3.ğ). Bu yüzden ikinci sınıf için Tırnak İşareti konusu, Kesme İşareti konusunun temel kullanımı (Ankara’ya, Ali’nin, 2026’da), Konuşma Çizgisi ve İki Nokta konusunun iki nokta soruları ve son konudaki kısa çizgi soruları (satır sonunda bölme, Ankara-İstanbul) uygundur. Konuşma çizgisi ikinci sınıf listesinde yoktur; kesme işaretinde çekim eki ile yapım eki ayrımı (Türkçe, Ankaralı) da ikinci sınıf için ağırdır, bu ikisi üçüncü sınıf ve üstü içindir. Kısaltmalara gelen eklerin okunuşa göre yazımı (TDK’ye, MEB’e, NATO’ya, km’yi) da yalnız üçüncü sınıf programındadır (T.Y.3.3.d). Üç nokta, yay ayraç ve eğik çizgi üçüncü sınıfta listeye girer (T.Y.3.3.g). Konular: Konuşma çizgisi: karşılıklı konuşmalarda satır başında kullanımı, her konuşan için yeni satır. İki nokta: aktarılan sözden önce ve sayılacak örneklerden önce kullanımı. Tırnak işareti: bir sözün cümle içinde aynen aktarılması, kitap, şiir, şarkı ve yazı adlarının gösterilmesi, sözün değiştirilmemesi kuralı; tırnak ile konuşma çizgisinin bir arada kullanılmaması. Kesme işareti: özel adlara gelen çekim eklerinin ayrılması, yapım eklerinin ayrılmaması, kurum ve kuruluş adlarına gelen eklerin ayrılmaması, sayılara ve kısaltmalara gelen eklerin ayrılması, ek almamış özel adın kesme almaması; kısaltmaya gelen ekin okunuşa göre yazılması (TDK te-de-ke diye okunduğu için TDK’ye, MEB meb diye okunduğu için MEB’e, km kilometre diye okunduğu için km’yi), kurum adının açık yazılışında ise kesme kullanılmaması (Türk Dil Kurumuna). Kısa çizgi: satır sonuna sığmayan sözcüğün heceden bölünmesi, "ile, arasında" anlamı. Üç nokta: yarım bırakılan cümle ve devam eden sayma. Yay ayraç: doğum ve ölüm yılları, açıklama. Eğik çizgi: yan yana yazılan dizeler ve adres. Dördüncü sınıfta (2018 programı) ve ortaokul beşinci sınıfta tekrar olarak oynanabilir.

Öğretmenler İçin İpuçları

Turdan önce tahtaya dört sözcük yan yana yazın: Ankara’ya, Türkçe, Ali’nin, Ankaralı. Sınıfa tek soru sorun: neden ikisinde kesme var, ikisinde yok? Cevap gelmezse ekleri işaretletin ve yeni bir sözcük türeyip türemediğini sordurun. Türkçe ve Ankaralı yeni birer sözcüktür, Ankara’ya ve Ali’nin ise aynı sözcüğün çekimli hâlidir. Kurum adları kuralını Türk Dil Kurumuna örneğiyle ayrıca gösterin; çocukların çoğu bunu ilk kez duyar. Konuşma çizgisi ve tırnak için tahtayı ikiye bölün: solda satır başında konuşmalar, sağda cümle içinde aktarmalar. Aynı cümleyi iki biçimde de yazdırın, sonra ikisini birleştirip yanlış hâlini gösterin ve sınıfa buldurtun. Karşılıklı konuşma alıştırması yaptırın: iki öğrenci kısa bir diyalog kursun, sınıf da onu defterine doğru noktalamayla yazsın. İki nokta için bir alışveriş listesi cümlesi kurdurun. Tur sırasında cevabı açmadan önce kuralı söyletmeye çalışın; doğru şıkkı bulmak yetmez. Turdan sonra her öğrenciden beş cümlelik bir diyalog yazıp dört işareti de kullanmasını isteyin.

Sıkça Sorulan Sorular

Kesme işareti ne zaman kullanılır?

Özel adlara gelen çekim ekleri, sayılara gelen ekler ve kısaltmalara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır: Ankara’ya, Ali’nin, 2026’da, TBMM’ye. Yapım ekleri ayrılmaz, çünkü yeni bir sözcük türetir: Türkçe, Ankaralı, Avrupalı. Kurum adlarına gelen ekler de ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna. Ama kısaltmaya gelen ek ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna uyar: TDK’ye (te-de-ke), MEB’e (meb), NATO’ya, km’yi (kilometre); TDK’ya ya da MEB’a yanlıştır. Kısaltma kuralı üçüncü sınıf programındadır (T.Y.3.3.d). Ek almamış bir özel ad kesme işareti almaz.

Tırnak işareti ile konuşma çizgisi birlikte kullanılabilir mi?

Kullanılmaz. İkisi de aktarılan sözü gösterir; farkları yerdedir. Konuşma çizgisi karşılıklı konuşmalarda satır başında, tırnak ise cümlenin içinde kullanılır. Aynı sözde ikisi birden bulunursa iki işaret aynı işi yapmaya kalkmış olur.

İki nokta hangi durumlarda kullanılır?

İki durumda: aktarılacak bir sözden önce ("Öğretmen şöyle dedi:") ve sayılacak örneklerden önce ("Çantamda üç şey vardı: kalem, defter ve silgi."). İki noktanın yerine virgül konamaz.

Kısa çizgi ile konuşma çizgisi aynı mıdır?

Değildir. Kısa çizgi (-) satır sonuna sığmayan sözcüğü heceden bölerken ve "ile, arasında" anlamında kullanılır: ar-mut, Ankara-İstanbul treni, 09.00-18.00. Konuşma çizgisi (—) daha uzundur ve yalnız karşılıklı konuşmalarda satır başında kullanılır.

Oyun ikinci sınıf için uygun mu?

Konuların bir kısmı uygundur. İkinci sınıfın listesindeki kesme işareti, iki nokta, tırnak işareti ve kısa çizgi soruları ikinci sınıfa göredir. Konuşma çizgisi, kesme işaretinde çekim eki ile yapım eki ayrımı, kısaltmalara gelen ekler, üç nokta, yay ayraç ve eğik çizgi ise üçüncü sınıf programındadır; ikinci sınıfta Tırnak İşareti konusuyla başlamak önerilir. Konu düğmelerinde her konunun sınıf aralığı yazar. Karışık bütün sınıfların konularını karıştırır; ikinci sınıf için Tırnak İşareti ya da Kesme İşareti konusunu seçin.

Bu oyun Noktalama Tamircisi oyunundan farklı mıdır?

Farklıdır ve ikisi bilerek ayrılmıştır. Noktalama Tamircisi nokta, virgül, ünlem ve soru işaretini çalıştırır. Bu oyun ise yalnız orada bulunmayan sekiz işareti alır: konuşma çizgisi, iki nokta, tırnak, kesme, kısa çizgi, üç nokta, yay ayraç ve eğik çizgi. Birlikte programdaki on iki noktalama işaretinin tamamını kapsarlar.

Ders: Türkçe | Seviye: 2. - 5. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Türkçe Oyunları (40 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Türkçe Oyunları