Yer Şekilleri Oyunu - Ova, Plato, Dağ, Vadi ve Delta

Yer Şekilleri, dördüncü ve beşinci sınıf öğrencilerinin kara ve su şekillerini birbirinden ayırt ettiği bir sosyal bilgiler oyunudur. Ekrana bir tanım ya da özellik gelir, öğrenci onu doğru yer şekliyle eşleştirir. Üç konu vardır: kara şekilleri, su şekilleri ve yer şekillerinin insan yaşamına etkisi. Oyun yer adlarını ezberletmez; bir yer şeklinin ne olduğunu ve onu benzerinden neyin ayırdığını çalıştırır.

Öğrenme Hedefleri

MEB Sosyal Bilgiler dördüncü ve beşinci sınıf "İnsanlar, Yerler ve Çevreler" öğrenme alanını hedefler: yaşadığı yerin ve çevresinin yer şekillerini tanıma; kara şekilleri ile su şekillerini ayırt etme; fiziki haritada yükselti renklerini okuma; yer şekillerinin yerleşme, ekonomik faaliyet ve ulaşım üzerindeki etkisini açıklama; doğal unsurların insan yaşamını nasıl biçimlendirdiğini kavrama. Sitedeki Türkiye Bölgeleri ve Harita Yarışı oyunları bir yerin NEREDE olduğunu çalıştırır; bu oyun bir adım öncesine bakar ve o yerin NE olduğunu sorar.

Nasıl Oynanır?

Konu ve zorluk seçilir: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki soru getirir. Kara Şekilleri konusunda ova, plato, dağ, tepe, vadi ve delta ile fiziki harita renkleri sorulur. Su Şekilleri konusunda ada, yarımada, körfez, boğaz, akarsu, göl, kaynak ve ağız çalışılır. Yer Şekilleri ve Yaşam konusu ise şeklin insana ne yaptığını sorar: ovada neden tarım yapılır, dağda yol neden pahalıdır, delta toprağı neden verimlidir. Her cevaptan sonra kısa bir açıklama, kararın gerekçesini söyler ve karıştırılan eşini de hatırlatır.

Bu Oyun Neden Faydalı?

Yer şekilleri konusu anlatılırken en sık yapılan hata, şekilleri tek tek tanımlayıp bırakmaktır. Oysa bu kavramların çoğu tek başına değil, ikili karşıtlık içinde anlam kazanır ve çocuğun karıştırdığı şey hep aynı dört çifttir. Ova ile plato ikisi de düzdür; ayıran tek şey yükseltidir. Dağ ile tepe ikisi de yükseltidir; ayıran şey yüksekliktir. Ada ile yarımada ikisi de karadır; ayıran şey suyun kaç yandan çevrelediğidir. Körfez ile boğaz ikisi de sudur; ayıran şey ne işe yaradıklarıdır. Bir sınıfta "geniş ve düz alana ne denir" diye sorulup şıklara ova, dağ, vadi ve delta konulduğunda, düzlüğü bilen her çocuk doğru cevabı bulur ve kimse ova ile platoyu ayırt etmiş olmaz. Bu oyunda öyle bir soru yoktur: cevap bir çiftin üyesiyse eşi de mutlaka şıklardadır ve soru metni ayırt edici özelliği açıkça yazar. Yükselti çiftlerinde alçak ya da yüksek sözcüğü geçer, ada çiftinde suyun çevrelemesi tarif edilir, körfez çiftinde işlev söylenir. Böylece çocuk şıklardan birini elemek yerine gerçekten iki kavramı karşılaştırmak zorunda kalır. İkinci nokta fiziki harita renkleridir. Yeşil rengi orman sanmak çok yaygın bir yanılgıdır; oysa harita renkleri bitki örtüsünü değil yükseltiyi anlatır ve yeşil alçak düzlükleri gösterir. Oyun bu yanılgıyı ayrı bir soruyla karşılar. Üçüncü nokta ise konunun asıl amacıdır: yer şekilleri bir liste değil, insanın nerede yaşadığını ve ne iş yaptığını belirleyen bir çerçevedir. Şehirlerin çoğunun neden ovalarda büyüdüğü, dağ köylerinde neden hayvancılık yapıldığı, delta topraklarının neden bu kadar verimli olduğu aynı sebeple açıklanır. Üçüncü konu bütün bu bağları tek tek sorar.

Müfredat Uyumu

Kara şekilleri: ova, plato, dağ, tepe, vadi, delta. Su şekilleri: akarsu, kaynak, ağız, havza, göl, deniz, kıyı, körfez, boğaz, ada, yarımada. Ova ile plato arasındaki yükselti farkı, dağ ile tepe arasındaki yükseklik farkı, ada ile yarımada arasındaki çevrelenme farkı, körfez ile boğaz arasındaki işlev farkı. Deltanın bir ova çeşidi olması ve alüvyonla oluşması. Fiziki haritada yükselti renkleri, deniz seviyesinden yükseklik. Yer şekillerinin insan yaşamına etkisi: yerleşme, tarım, hayvancılık, turizm, ulaşım ve maliyet. Yükseldikçe sıcaklığın düşmesi. Dış kuvvetlerin yer şekillerini yavaşça değiştirmesi ve insanın tünel, baraj gibi yapılarla araziyi değiştirmesi. Türkiye’den örnekler: Ağrı Dağı, Van Gölü, İstanbul Boğazı. İlkokul dördüncü ve beşinci sınıf Sosyal Bilgiler insanlar, yerler ve çevreler konularıyla uyumludur.

Öğretmenler İçin İpuçları

Turdan önce tahtaya iki basit kesit çizin: birinde alçakta bir düzlük, ötekinde yüksekte bir düzlük. Sınıfa sorun: bu ikisinin biçimi aynı mı? Aynı olduğunu gördüklerinde asıl soruyu sorun: o hâlde adları neden farklı? Ova ile plato ayrımı bu tek soruyla yerine oturur ve oyun boyunca tekrar tekrar işe yarar. Ada ile yarımada için elinizi masaya koyup dört yanını, sonra üç yanını suyla çevrelediğinizi anlatın; parmakların birinin masaya değmesi yarımadanın karaya bağlı yanıdır. Oyun sırasında bir çift sorusu geldiğinde durun ve eşi şıklarda gösterin: çocuk hangi ipucuyla karar verdiğini söylesin. Fiziki harita sorularında sınıfta gerçek bir Türkiye fiziki haritası açın ve yeşilin orman değil alçaklık demek olduğunu bizzat gösterin; bu yanılgı sözle kolay düzelmiyor. Üçüncü konuya geçmeden önce sınıfa kendi yaşadıkları yerin hangi yer şekli üzerinde kurulduğunu sordurun ve cevabı oyunun sonunda tartışın.

Sıkça Sorulan Sorular

Ova ile plato arasındaki fark nedir?

İkisi de geniş ve düz alanlardır; yüzeyleri aynıdır. Ayıran tek şey yükseltidir. Ova deniz seviyesine yakın, alçakta bulunur. Plato ise çevresine göre yüksekte kalmış bir düzlüktür ve genellikle akarsularla derin vadiler hâlinde yarılmıştır.

Ada ile yarımada nasıl ayırt edilir?

İkisi de kara parçasıdır ve büyüklükleriyle tanımlanmazlar. Adanın dört bir yanı suyla çevrilidir, hiçbir yanı karaya bağlı değildir. Yarımadanın ise üç yanı suyla çevrilidir, bir yanı karaya bağlıdır. Anadolu büyük bir yarımadadır.

Körfez ile boğaz aynı şey midir?

İkisi de su şeklidir ama işlevleri farklıdır. Körfez, denizin karanın içine doğru sokulduğu girintidir. Boğaz ise iki karayı ayıran ve iki denizi birbirine bağlayan dar su geçididir. İstanbul Boğazı Karadeniz ile Marmara’yı bağlar.

Delta nasıl oluşur?

Akarsu denize ulaştığında hızı kesilir ve yukarılardan taşıdığı ince toprağı, yani alüvyonu bırakır. Bu birikinti yıllar içinde büyüyerek üçgen biçimli bir düzlük oluşturur. Delta aslında bir ova çeşididir ve alüvyon sayesinde toprağı çok verimlidir.

Fiziki haritada yeşil renk ormanı mı gösterir?

Hayır. Fiziki haritada renkler bitki örtüsünü değil yükseltiyi anlatır. Yeşil alçak düzlükleri, sarı orta yükseklikleri, kahverengi ise yüksek yerleri gösterir ve koyulaştıkça yükseklik artar.

Yer şekilleri insan yaşamını nasıl etkiler?

Nerede yaşanacağını ve ne iş yapılacağını büyük ölçüde belirler. Ovalar düz ve verimli olduğu için tarım yapılır ve nüfus yoğunlaşır. Dağlık alanlarda tarla tarımı zordur, otlaklar geniş olduğu için hayvancılık gelişir. Kıyılarda balıkçılık ve turizm öne çıkar. Dağlık arazide yol yapmak tünel ve viyadük gerektirdiği için daha pahalıdır.

Ders: Sosyal Bilgiler | Seviye: 4. - 5. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Sosyal Bilgiler Oyunları (20 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Sosyal Bilgiler Oyunları