Cümlede Anlam İlişkileri Oyunu - Neden, Amaç ve Koşul

Cümlede Anlam İlişkileri, dördüncü ve beşinci sınıf öğrencilerinin bir cümlenin neden-sonuç mu, amaç-sonuç mu, yoksa koşul-sonuç mu bildirdiğine karar verdiği bir Türkçe oyunudur. Ekrana bir cümle gelir, öğrenci üç kutudan birine dokunur. Aynı olay her üç ilişkiyle de kurulmuş hâlde bankada bulunur.

Öğrenme Hedefleri

MEB Türkçe dördüncü ve beşinci sınıf kazanımlarını hedefler: cümleler arasındaki anlam ilişkilerini ayırt etme ve analiz etme. Sitedeki Sebep Sonuç oyunu başka bir iş yapar: bir olay verip sonucunu tahmin ettirir, yani dünyadaki nedenselliği çalıştırır. Bu oyun ise cümlenin dilbilgisine bakar. Aynı olay üç ayrı ekle kurulduğunda üç ayrı ilişki doğar ve öğrenciden o ilişkiyi adlandırması istenir. Ortaokulda cümlede anlam, paragrafta düşünceyi geliştirme yolları ve metin çözümleme konuları bu ayrımın üstüne kurulur.

Nasıl Oynanır?

Konu ve zorluk seçilir: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki cümle getirir. Ekranda bir cümle belirir ve altındaki üç kutudan biri seçilir: Neden-Sonuç, Amaç-Sonuç ya da Koşul-Sonuç. Okul ve Ders konusunda zil, ödev ve sınav cümleleri; Sağlık ve Doğa konusunda hava, hastalık ve çevre cümleleri; Günlük Hayat konusunda ev, telefon ve yolculuk cümleleri gelir. Her konuda aynı olayın üç ayrı hâli bulunur, böylece ayrımın olaydan değil ekten geldiği görülür. Her cevaptan sonra gelen kısa açıklama, hangi ekin hangi ilişkiyi kurduğunu söyler.

Bu Oyun Neden Faydalı?

Bu konuda Türkçenin kendisinden gelen bir tuzak vardır ve oyunun bütün ağırlığı oradadır. Aynı sözcük, yani için, iki ayrı ilişki kurar ve ayrım yalnızca kendisinden önceki ekte gizlidir. "Yağmur yağdığı için maç ertelendi" cümlesi neden bildirir; "Maça yetişmek için koştu" cümlesi amaç bildirir. Çocuk için sözcüğünü görür görmez neden der ve soruların yarısını kaybeder. Oyunun bankasında bu iki kalıp tam olarak eşit sayıda bulunur: otuz cümlede için geçer, on beşi neden on beşi amaçtır. Yalnız biri konsaydı çocuk doğru cevabı sözcüğe bakarak bulur ve ayrımı hiç öğrenmezdi. Ayrımın ezberden öte bir anlamı da vardır ve açıklamalar onu tekrar tekrar söyler: nedende anlatılan olay olmuştur, amaçta ise yalnızca istenmiştir. Yağmur yağdığı için denince yağmurun yağdığından eminizdir. Maça yetişmek için denince maça yetişip yetişmediğini bilmeyiz; cümle yalnız niyeti söyler. Bu ölçü bir kez kurulduğunda çocuk ekleri ezberlemeden de karar verebilir, çünkü artık cümlenin neyi kesinlediğine bakmaktadır. Üçüncü ilişki koşuldur ve çocuk onu çoğu zaman nedenle karıştırır, çünkü ikisi de kulağa bir olursa ilişkisi gibi gelir. Ayrım yine zamandadır: neden olmuş bitmiştir, koşulda ise sonuç henüz yoktur. "Yağmur yağarsa maç ertelenir" cümlesinde yağmur yağmamış olabilir ve o zaman maç oynanır. Bankada her olay üç hâliyle birden bulunur; aynı yağmur, aynı maç, üç ayrı kutu. Öğretmen için asıl kazanç şudur: bu üçlü oturduğunda çocuk bir metinde yazarın neyi kesinlediğini, neyi yalnızca amaçladığını ve neyi bir şarta bağladığını ayırt etmeye başlar. Bu, ileride karşılaşacağı her düşünce metninin okuma anahtarıdır.

Müfredat Uyumu

Neden-sonuç ilişkisi: "-dığı için", "-den dolayı", "çünkü", "-diğinden" kalıpları; nedenin gerçekleşmiş bir olay olması. Amaç-sonuç ilişkisi: "-mek için", "-mek amacıyla", "-mek üzere" kalıpları; amacın gerçekleşmiş olmak zorunda olmaması. Koşul-sonuç ilişkisi: "-sa/-se" kalıbı; sonucun bir şarta bağlanması ve şart gerçekleşmediğinde sonucun da doğmaması. "İçin" sözcüğünün kendisinden önceki eke göre iki ayrı ilişki kurması. Aynı olayın üç ayrı ilişkiyle kurulabilmesi. İlkokul dördüncü ve ortaokul beşinci sınıf Türkçe cümlede anlam konusuyla uyumludur.

Öğretmenler İçin İpuçları

Turdan önce tahtaya aynı olayı üç kez yazın: "Yağmur yağdığı için maç ertelendi.", "Maça yetişmek için koştu.", "Yağmur yağarsa maç ertelenir." Sınıfa tek soru sorun: bu üç cümlede yağmur yağmış mıdır? Birincide evet, ikincide ilgisiz, üçüncüde belli değil. Ayrım bu tek soruyla kurulur. Sonra için tuzağını açıkça gösterin: iki cümleyi alt alta yazıp yalnız için sözcüklerinin altını çizdirin, sonra öncesindeki ekleri farklı renkle işaretletin. Sınıfa kendi cümlelerini kurdurun: bir öğrenci bir olay söylesin, üç öğrenci aynı olayı üç ilişkiyle yazsın. Koşul ile nedeni ayırmak için "bu olay oldu mu?" sorusunu her cümlede sordurun; koşulda cevap her zaman belli değildir. Tur sırasında cevabı açmadan önce hangi ekin karar verdirdiğini söyletin; doğru kutuyu bulmak yetmez. Turdan sonra bir kısa metin dağıtıp içindeki neden, amaç ve koşul cümlelerini üç ayrı renkle işaretletin.

Sıkça Sorulan Sorular

"-dığı için" ile "-mek için" arasındaki fark nedir?

İkisinde de için sözcüğü geçer ama ilişkileri farklıdır. "-dığı için" neden bildirir ve anlatılan olay gerçekleşmiştir: "Yağmur yağdığı için maç ertelendi." "-mek için" ise amaç bildirir ve o amacın gerçekleşip gerçekleşmediğini cümle söylemez: "Maça yetişmek için koştu."

Neden-sonuç cümlesi nasıl anlaşılır?

Cümlede bir olayın başka bir olaya sebep olduğu anlatılır ve sebep olan olay kesinleşmiştir. "-dığı için", "-den dolayı", "çünkü" ve "-diğinden" kalıpları neden bildirir.

Amaç-sonuç cümlesi nasıl anlaşılır?

Cümlede bir işin hangi niyetle yapıldığı anlatılır. "-mek için", "-mek amacıyla" ve "-mek üzere" kalıpları kullanılır. En ayırt edici yanı şudur: amacın gerçekleşip gerçekleşmediği cümlede söylenmez.

Koşul-sonuç cümlesi neden nedenle karıştırılır?

Çünkü ikisi de bir bağlantı kurar. Ayrım zamandadır: nedende olay olmuş bitmiştir, koşulda ise sonuç bir şarta bağlanmıştır ve şart gerçekleşmediyse sonuç da yoktur. "Yağmur yağarsa maç ertelenir" cümlesinde yağmur yağmamış olabilir.

Aynı olay üç ilişkiyle de anlatılabilir mi?

Anlatılabilir ve oyunun bankası bunun üzerine kuruludur. Aynı yağmur ve aynı maç üç ayrı cümlede üç ayrı kutuya girer. Bu, ilişkiyi belirleyen şeyin olay değil, cümlenin kurulduğu ek olduğunu gösterir.

Bu oyun Sebep Sonuç oyunundan farklı mıdır?

Farklıdır. Sebep Sonuç oyunu bir olay verip sonucunu tahmin ettirir, yani dünyadaki nedenselliği çalıştırır. Bu oyun ise cümlenin dilbilgisine bakar ve kurulan ilişkinin adını sorar.

Ders: Türkçe | Seviye: 4. - 5. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Türkçe Oyunları (38 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Türkçe Oyunları