Kök ve Ekler Oyunu - Sözcükte Yapı

Kök ve Ekler, dördüncü ve beşinci sınıf öğrencilerinin bir kelimenin kökünü bulmayı, yapım ekiyle çekim ekini ayırmayı ve kelimeleri basit, türemiş, birleşik diye ayırmayı çalıştığı bir Türkçe oyunudur. Ekranda incelenecek kelime büyük harflerle belirir ve öğrenci dört seçenek arasından cevabı seçer. Kök Bulma, Yapım ve Çekim Eki ile Basit, Türemiş, Birleşik konuları ayrı ayrı seçilebilir.

Öğrenme Hedefleri

MEB Türkçe 5. sınıf "Sözcükte Yapı" konusunu hedefler: kelimenin kökünü ayırt etme, yapım ekiyle çekim ekinin işlev farkını kavrama ve basit, türemiş, birleşik kelimeleri ayırt etme. Kelime türlerini (isim, fiil, sıfat) çalışan Kelime Türü oyunundan farklı bir eksendir; burada sorulan şey kelimenin türü değil YAPISIDIR. Dördüncü sınıfta kök ve ek kavramına giriş yapıldığı için oyun 4. sınıfa da açıktır.

Nasıl Oynanır?

Konu ve zorluk seçilir: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki soru getirir. Kök Bulma ve Basit, Türemiş, Birleşik konularında incelenecek kelime sorunun üstünde büyük bir kutuda çizilir; Yapım ve Çekim Eki konusunda ise dört kelime seçenek olarak verilir ve aralarından doğru olan seçilir. Bazı sorularda yön ters çevrilir, yani yapım eki yerine çekim eki taşıyan kelime istenir. Her cevaptan sonra kısa bir açıklama, kelimenin neden o yapıda olduğunu söyler.

Bu Oyun Neden Faydalı?

Sözcükte yapı konusunun tek gerçek tuzağı şudur: çocuk kelimenin içinde tanıdığı küçük bir kelime görür ve onu kök sanır. Balıkta bal, karıncada karın, masalda masa, kulakta kul, çilekte çile görünür. Bu strateji türemiş kelimelerin tamamında doğru cevabı verdiği için sınıfta hiç fark edilmez; çocuk ekranda hatasız görünür ve kökün ne olduğunu hiç öğrenmez. Oyunun soru bankası bunu engellemek için kurulmuştur. Sahte kök taşıyan kelimeler bankada durur ve yanıltıcı küçük kelime her zaman şıklar arasındadır, yani tuzak ekranda görünür hâldedir. Kural iki yönlü bağlanmıştır: balık basit, ama balıkçı türemiştir ve onun kökü bal değil balıktır. Böylece ne "içinde kelime var, demek ki türemiş" ne de "içinde kelime var, demek ki basit" stratejisi kazanır. Aynı titizlik ek sorularında da vardır. Yapım ekiyle çekim ekini ayıran şey ekin harfleri değil işlevidir ve aynı harfler iki türde de geçer: yazı ile kitabı, seçim ile kitabım, basın ile evin, Türkçe ile bence. Bu yüzden soruların bir kısmında dört seçeneğin dördü de aynı ekle biter ve soru bunu açıkça söyler. Harflere bakarak eleme yapmak imkânsız hâle gelir; geriye tek bir soru kalır, o da kazanımın kendisidir: yeni bir kelime doğmuş mu, yoksa aynı kelime cümledeki görevini mi değiştirmiş?

Müfredat Uyumu

Kelimenin kökü (isim kökü ve fiil kökü), yapım eki ile çekim ekinin işlev farkı, basit kelime, türemiş kelime ve birleşik kelime ayrımı, ses kaynaşmasıyla oluşan birleşik kelimeler. İlkokul dördüncü ve ortaokul beşinci sınıf Türkçe dersinin "Sözcükte Yapı" konusuyla uyumludur.

Öğretmenler İçin İpuçları

Oyuna başlamadan önce tahtaya "balık" yazın ve sınıfa kökü sorun; çoğu öğrenci "bal" diyecektir. Cevabı düzeltmeden önce "balığın balla ne ilgisi var?" diye sorun, kuralı sınıfın kendisi bulsun. Kök Bulma turunda balıkçı sorusu geldiğinde durun: balık basit, balıkçı türemiş, kök yine balık. Bu üçlü bir kez oturduğunda konunun yarısı biter. Yapım ve Çekim Eki konusunu ayrı bir turda oynatın; dört şıkkın da aynı ekle bittiği sorular geldiğinde öğrencilere "hangisi sözlükte ayrı bir madde olur?" diye sorun, çünkü yapım ekini bulmanın en pratik yolu budur. Basit, Türemiş, Birleşik turunda başlangıç ile birkaç kelimelerini karşılaştırın: biri uzun ama türemiş, öteki kısa ama birleşik. Uzunluğun bir şey söylemediğini görmek, öğrencilerin en sık yaptığı ikinci hatayı kapatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Balık kelimesinin kökü neden "bal" değil?

Çünkü balığın balla bir anlam ilgisi yoktur. Kök, kelimenin anlamlı en küçük parçasıdır ve kalan parçanın kelimeyle ilgili olması gerekir. Balıktan "-ık" atıldığında geriye kalan "bal" başka bir şeydir, dolayısıyla balık ek almamış basit bir kelimedir ve kökü kendisidir.

Yapım eki ile çekim eki nasıl ayırt edilir?

Ekin harflerine değil işlevine bakılır. Ek yeni bir kelime türetmiş, yani sözlükte ayrı bir madde açmışsa yapım ekidir: göz → gözlük. Kelime aynı kalıp yalnız cümledeki görevi değişmişse çekim ekidir: göz → gözler, gözde, gözü. Aynı harfler iki türde de geçebilir; "yazı"daki -ı yapım, "kitabı"daki -ı çekim ekidir.

Türemiş kelime ile birleşik kelime farkı nedir?

Türemiş kelimede tek bir kök vardır ve üzerine yapım eki gelmiştir: göz + lük. Birleşik kelimede ise iki ayrı kelime birleşmiştir: buz + dolabı. Kelimenin uzun olması onu birleşik yapmaz; başlangıç uzundur ama tek kökten gelir, birkaç kısadır ama iki kelimeden oluşur.

Kök her zaman kelimenin başında mı bulunur?

Türkçede ekler kökün sonuna geldiği için kök baştadır, ama kökü bulmak için son eki atmak yetmez. Başlangıç kelimesi baş + la + n + gıç biçiminde birden çok ek almıştır; kök, bütün ekler atıldığında geriye kalan ilk anlamlı parçadır, yani "baş"tır.

Kök yalnız isim mi olur?

Hayır. Kökler isim kökü ya da fiil kökü olabilir. Sevgi kelimesinin kökü "sev-" fiilidir, yazar kelimesinin kökü "yaz-" fiilidir. Gözlük ve kitaplık gibi kelimelerin kökleri ise isimdir.

Bu oyun Kelime Türü oyunundan farklı mı?

Evet, iki ayrı eksendir. Kelime Türü oyunu bir kelimenin isim mi fiil mi sıfat mı olduğunu sorar; bu oyun kelimenin yapısını, yani kökünü ve aldığı ekleri sorar. Aynı kelime hem isim hem türemiş olabilir: gözlük bir isimdir ve yapı bakımından türemiştir.

Ders: Türkçe | Seviye: 4. - 5. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Türkçe Oyunları (28 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Türkçe Oyunları