Söz Sanatları Oyunu - Benzetme, Kişileştirme ve Şiirde Ahenk

Söz Sanatları ve Şiir, dördüncü ve beşinci sınıf öğrencilerinin bir cümlenin hangi söz sanatıyla kurulduğunu ayırt ettiği bir Türkçe oyunudur. Üç konu vardır: benzetme, kişileştirme ve şiirde ahenk. Oyun tanım ezberletmez; örnek cümleye bakıp karar vermeyi ister.

Öğrenme Hedefleri

MEB Türkçe dördüncü ve beşinci sınıf kazanımlarını hedefler: metindeki benzetme ve kişileştirme yapan ifadeleri bulma; benzeyen ile kendisine benzetileni ayırt etme; benzetmenin edatsız da yapılabildiğini kavrama; şiirde ahengi sağlayan unsurları belirleme; dize, dörtlük ve üçlük gibi nazım birimlerini tanıma; kafiye ile redifi birbirinden ayırma. Sitedeki Gerçek ve Mecaz Anlam oyunu SÖZCÜK düzeyinde çalışır; bu oyun bir basamak yukarıda, İFADE düzeyindedir.

Nasıl Oynanır?

Konu ve zorluk seçilir: Kolay altı, Orta dokuz, Zor on iki soru getirir. Benzetme konusunda örnek cümlelerde benzeyen ve kendisine benzetilen bulunur, benzetme edatları tanınır ve "gibi" geçtiği hâlde benzetme olmayan cümleler ayırt edilir. Kişileştirme konusunda insana ait özelliğin hangi varlığa verildiği sorulur ve benzetmeyle karşılaştırılır. Şiirde Ahenk konusunda dize, dörtlük, üçlük, kafiye ve redif çalışılır. Her cevaptan sonra kısa bir açıklama, karıştırılan kavramı da hatırlatır.

Bu Oyun Neden Faydalı?

Bu konu anlatılırken en çok yapılan hata bir kısayol öğretmektir: "gibi görürsen benzetmedir." Kural pratik görünür ama iki yönden de yanlıştır. Bir yandan "Ali de ağabeyi gibi doktor oldu" cümlesinde gibi vardır ama benzetme yoktur, çünkü aynı türden iki kişi karşılaştırılmaktadır; benzetme için özelliğin başka türden bir varlıktan ödünç alınması gerekir. Öte yandan "aslan yürekli Mehmet" ve "kar beyazı gömlek" ifadelerinde hiç edat yoktur ama ikisi de benzetmedir. Bu oyunun bankası bu yüzden iki yönü birden taşır: gibi geçtiği hâlde cevabı benzetme olmayan sorular da vardır, gibi geçmediği hâlde cevabı benzetme olan sorular da. Çocuk sözcüğü görüp işaretleyemez, cümleye bakmak zorunda kalır. İkinci nokta benzetme ile kişileştirmenin karışmasıdır. Ayrım aslında tek bir soruyla çözülür: varlığa insana ait bir davranış mı veriliyor, yoksa başka bir varlığa mı benzetiliyor? Ağaç bir dev gibi duruyorsa benzetme, ağaç bize el sallıyorsa kişileştirme vardır. Oyun bu iki sanatı hep birlikte sorar; cevap biriyse öteki de mutlaka şıklardadır, yoksa soru kendi ayrımını hiç ölçmemiş olur. Üçüncü nokta şiir bilgisindedir ve orada da bir çift karışır: kafiye ile redif. Kafiyede sesler benzeşir ama sözcükler farklıdır; redifte ise aynı ek ya da sözcük aynen tekrarlanır. Yollar ve kollar kafiyedir, geldim ve güldüm sözcüklerindeki ek ise redittir. Bu ayrım bilinmezse şiirdeki ahengin nereden geldiği de görülmez.

Müfredat Uyumu

Benzetme: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme edatları (gibi, kadar, sanki), edatsız benzetme, benzetme ile sıradan karşılaştırmanın farkı. Kişileştirme: insana ait özelliğin insan dışı varlığa verilmesi, kişileştirmeyi kuran eylem, benzetmeyle farkı, masal ve şiirde kullanımı. Şiirde ahenk: dize (mısra), üçlük, dörtlük, nazım birimi, kafiye, redif, kafiye ile redif ayrımı, şiirin düzyazıdan farkı. İlkokul dördüncü ve beşinci sınıf Türkçe söz sanatları ve şiir konularıyla uyumludur.

Öğretmenler İçin İpuçları

Turdan önce tahtaya iki cümle yazın: "Ağaç bir dev gibi duruyordu." ve "Ağaç bize el salladı." Sınıfa tek bir soru sordurun: hangisinde ağaç insan gibi davranıyor? Benzetme ile kişileştirme ayrımı bu tek soruyla yerine oturur. Sonra "gibi" kısayolunu bilerek yıkın: "Ali de ağabeyi gibi doktor oldu" cümlesini yazıp benzetme olup olmadığını tartıştırın; çoğu sınıf gibi gördüğü için evet der ve asıl ders orada başlar. Edatsız benzetme için "aslan yürekli" ve "kar beyazı" ifadelerini gösterin, edatı arattırmayın. Şiir konusuna geçmeden önce tahtaya kısa bir dörtlük yazın ve dize sonlarını daire içine aldırın; hangi harflerin benzediğini, hangi ekin aynen tekrarlandığını öğrencilere işaretletin. Kafiye ile redif ayrımı gözle görülünce kalıcı olur. Turdan sonra her öğrenciden bir benzetme ve bir kişileştirme cümlesi yazmasını isteyin; benzetme cümlesinde "gibi" kullanmayı yasaklayın.

Sıkça Sorulan Sorular

Benzetme ile kişileştirme arasındaki fark nedir?

Kişileştirmede insan dışı bir varlığa insana ait bir özellik ya da davranış verilir: "Çiçekler bize el salladı." Benzetmede ise bir varlık başka bir varlığa benzetilir: "Ağaç bir dev gibi duruyordu." Ayırt etmek için sorulacak soru şudur: varlık insan gibi mi davranıyor, yoksa başka bir şeye mi benzetiliyor?

Benzetme için "gibi" şart mıdır?

Hayır. "Aslan yürekli Mehmet" ve "kar beyazı gömlek" ifadelerinde edat yoktur ama ikisi de benzetmedir. Edat benzetmeyi açıkça kurar, ama benzetmenin tek yolu değildir.

"Gibi" geçen her cümlede benzetme var mıdır?

Hayır. "Ali de ağabeyi gibi doktor oldu" cümlesinde gibi vardır ama benzetme yoktur, çünkü aynı türden iki kişi aynı özellik bakımından karşılaştırılmaktadır. Benzetmede özellik başka türden bir varlıktan ödünç alınır.

Benzeyen ve kendisine benzetilen nedir?

Benzeyen, bir özelliği ödünç alan taraftır. Kendisine benzetilen ise o özelliği en güçlü taşıyan varlıktır. "Ali aslan gibi cesurdu" cümlesinde benzeyen Ali, kendisine benzetilen aslandır.

Kafiye ile redif arasındaki fark nedir?

Kafiyede dize sonlarındaki sesler benzeşir ama sözcükler farklıdır: "yollar / kollar". Redifte ise aynı ek veya sözcük aynen tekrarlanır: "geldim / güldüm" sözcüklerindeki "-dim / -düm" eki gibi.

Nazım birimi ne demektir?

Şiirin kaç dizelik parçalar hâlinde kurulduğunu anlatır. Üç dizelik bölüme üçlük, dört dizelik bölüme dörtlük denir; şiirin her bir satırı ise dizedir.

Ders: Türkçe | Seviye: 4. - 5. Sınıf | Ücretsiz eğitici oyun

Dersin diğer oyunları: Türkçe Oyunları (29 oyun)

Hangi Sınıflar İçin?

Benzer Türkçe Oyunları